Liefhebbers van dieren komen op Bali aan hun trekken. Er zijn zó veel leuke dieren op Bali! Een aap op een tempelmuur. Een tjitjak bij de lamp in de hotelkamer die een mug eet. Een slapende hond in de schaduw van een warung. Dieren op Bali zijn geen decor. Ze maken deel uit van het dagelijks leven, van rituelen, van landbouw en in toenemende mate het toerisme op Bali.
Juist die verwevenheid maakt Bali fascinerend. En soms ook confronterend. Op Bali wordt anders met dierenwelzijn omgegaan dan in Nederland – en dat kan pijnlijk zijn voor dierenliefhebbers.
Dieren en Balinese cultuur: samenleven, niet scheiden
In de Balinese cultuur bestaat geen strikte scheiding tussen mens, dier en natuur. Volgens de filosofie Tri Hita Karana draait het leven om balans.
Apen leven generaties lang naast mensen in de tempels. Ze worden niet gezien als huisdieren, maar als bewoners van dezelfde heilige plek. Als toerist kun je op heel veel plekken apen op Bali zien, dit zijn vooral makaken.
Tip: dit zijn de leukste apentempels op Bali.
De koe op Bali is geen productie-eenheid, maar een levend bezit – soms zelfs met een naam. Ze worden vertroeteld en met liefde gevoerd, al zitten ze vaak hun hele leven in kleine hokken. Dat geldt ook voor de varkens, veel worden uiteindelijk geofferd met Galungan of een Balinese bruiloft. (De offers worden verdeeld en opgegeten, het vlees wordt niet weggegooid.)
In de avond loopt de tjitjak (een soort gekko) over de muur. Het kleine dier zorgt voor een bekend geluid in huis. Hij eet muggen, leeft stil naast de mens en verdwijnt weer achter een balk of in een kier. Misschien is juist dat tekenend voor de relatie tussen mens en dier op Bali: aanwezig, maar niet centraal.
Apen in tempels: heilig én ingewikkeld
De apen in tempels zoals het Monkey Forest in Ubud of bij Pura Uluwatu worden vaak neergezet als brutaal of agressief. Wie langer kijkt, ziet iets anders: een complexe sociale structuur, een duidelijke hiërarchie en gedrag dat sterk reageert op menselijke prikkels.
Veel spanningen ontstaan door toerismeen niet door de dieren op Bali. Vertraging, afstand en respect passen niet altijd in een druk reisschema op Bali. De apen wéten dat een gestolen zonnebril kan geruild worden voor eten. Gillende en luid lachende toeristen zorgen voor onrust bij de apen.
Honden op straat
Dan zijn er de honden. Voor veel reizigers misschien wel het meest confronterend. Honden op Bali leven grotendeels op straat. Ze zijn niet dakloos in de westerse zin van het woord, maar ook zelden iemands ‘huisdier’.
Ze horen bij een buurt, bij een tempel of bij een familie, maar zorgen grotendeels voor zichzelf. Sommige zijn mager, anderen verrassend gezond. De relatie tussen mens en hond is functioneel, niet sentimenteel.
De aanwezigheid van zwerfhonden raakt ook aan serieuze problemen, zoals rabiës en beperkte toegang tot diergeneeskundige zorg. Gelukkig zijn er lokale initiatieven en organisaties die sterilisatie en vaccinatie mogelijk maken.
Dolfijnen spotten in Lovina
Aan de noordkust van Bali, bij Lovina, kun je dolfijnen spotten. Vroeg in de ochtend vertrekken tientallen bootjes tegelijk de zee op, op zoek naar de eerste vinnen aan de horizon. Voor veel reizigers is het een magisch moment: het zien van wilde dolfijnen in open zee in het zachte ochtendlicht met de vulkanen van Bali op de achtergrond.
Ook hier schuurt het. De boten varen vaak dicht op de dieren, soms in groepen, met motoren die hen omsingelen. (Officieel moeten de motoren uit wanneer je de dieren op Bali benadert.) Wat bedoeld is als bewondering, kan omslaan in verstoring. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat dolfijnen naar ondiepe baaien trekken om daar te slapen. De bootexcursies verstoren de natuurlijke habitat en het rustgebied van de dolfijnen.
Wie dolfijnen wil zien op Bali, doet er goed aan kritisch te kijken naar aanbieders: kleinere boten, meer afstand, minder jacht. En zich af te vragen of het moment misschien mooier is wanneer je het niet afdwingt.
Jenny heeft een paar keer dolfijnen mogen zien op Bali, zoals tijdens het snorkelen bij Menjangan en tijdens een boottocht van Bali naar de Gili-eilanden. De speelse dieren zwemmen dan mee met de boot.
Rijden op Olifanten op Bali
Sinds 2026 zijn olifantenritten op Bali verboden. Indonesië is het eerste Aziatische landen waar rijden op een olifant verboden is. Dit is een belangrijke stap die laat zien dat het gesprek over dierenwelzijn langzaam verschuift.
Je kunt op Bali olifanten voeren en baden. Deze activiteiten worden verkocht als een ethisch alternatief voor het rijden op olifanten, maar ook voeren en wassen veroorzaken leed. Dieren moeten namelijk op jonge leeftijd getraind worden door een wreed proces (de crush) om ze gehoorzaam te maken aan mensen.
Er leven van nature geen olifanten op Bali. Als je wilde olifanten in Indonesië wilt zien, moet je uitwijken naar Sumatra. Ook bij de Kinabatangan Rivier in Maleisië en in Thailand kun je met een beetje geluk wilde olifanten zien.
Schildpadden uitzetten: goed bedoeld, maar niet altijd goed
Op verschillende plekken op Bali kun je babyschildpadden ‘uitzetten’. De eieren worden verzameld op het strand en in veiligheid gebracht. Een paar maanden later worden de babyschildpadden losgelaten op het strand waar ze gevonden zijn. Het idee is hoopvol: bijdragen aan natuurbehoud en het voortbestaan van een kwetsbare diersoort.
De praktijk is complexer. Niet alle initiatieven zijn even transparant. Soms worden schildpadden langer vastgehouden dan nodig, of ingezet als fotomoment. Het verschil tussen educatie en entertainment is dun.
Dat maakt het uitzetten van babyschildpadden niet per definitie verkeerd. Het vraagt om kritische vragen: waar komen de schildpadden vandaan, hoe wordt hun welzijn gewaarborgd, en wie profiteert er werkelijk van?
Tip: wij hebben goede ervaringen met het uitzetten van schildpadden in Kuta en het Turtle Hatchery Project in Pemuteran.
Koffie Luwak: vraag en aanbod
Niet alle ontmoetingen met dieren op Bali zijn vanzelfsprekend gegroeid. Sommige ontmoetingen met dieren op Bali hebben een commerciële insteek.
Koffie luwak is daar een pijnlijk voorbeeld van. Wat ooit begon als koffiebonen die in het wild werden verzameld, groeide in korte tijd uit tot een dieronvriendelijke toeristische attractie. Civetkatten (loewak) worden vaak gehouden in kleine kooien, gevoerd met een eenzijdig dieet en ingezet als levend marketingmiddel.
Bescherm de kwetsbare onderwaterwereld
Rondom Bali liggen verschillende prestigieuze riffen. Het is een genot om hier te mogen snorkelen en duiken. Maar ook hier geldt: doe het goed of doe het niet. Een stukje bewustwording is essentieel. Wil je snorkelen of duiken op Bali? Kies voor een goede duikschool die de dieren op Bali respecteert.
Raak de kwetsbare riffen op Bali niet aan. Niet met je handen, je vinnen of het anker van de boot. Geef dieren op Bali als schildpadden en manta’s de ruimte, jij bent te gast bij hen.
Bescherm het onderwaterleven door gebruik te maken van zonnebrand zonder octinoxaat en oxybenzon. Over het algemeen lijkt minerale zonnebrand en UV-werende kleding het best voor het milieu.
Claims als ‘duurzaam’ en ‘koraalvriendelijk’ zijn niet wettelijk beschermd. Lees de verpakking en weet wat je smeert. Het Wereld Natuurfonds geeft meer tips.
Fotomomenten met dieren op Bali
Ook bij tempels en andere bezienswaardigheden op Bali zie je regelmatig dieronvriendelijke fotomomenten: wil je een selfie met slangen om de nek, uilen op de arm of met vleermuizen in je hand. Het kan op Bali.
Balinese dieren die in de natuur ’s nachts actief zijn, moeten noodgedwongen urenlang stil zitten in fel zonlicht. Wat eruitziet als een bijzondere ervaring, is vaak pure stress voor het dier op Bali.
In Bali Zoo kun je ontbijten met orang-oetans. Zolang er vraag is naar sensatie en foto’s met dieren op Bali, blijft het aanbod bestaan.
Wilde dieren: Bali buiten beeld
In berggebieden zoals Munduk, Sidemen en West-Bali leven vogels, slangen, varanen en talloze insectensoorten. Vaak onzichtbaar. Soms alleen hoorbaar. Ze verdwijnen zodra het druk wordt. Hun aanwezigheid herinnert eraan dat Bali niet alleen een cultuur-eiland is, maar ook een kwetsbaar ecosysteem.
Bewust reizen
Bewust reizen betekent soms ook iets níet doen. Geen koffieproeverij. Geen dierenrit. Geen foto met bijzondere dieren op Bali die rust of welzijn verstoort. En juist wél aandacht hebben voor hoe dieren al eeuwenlang onderdeel zijn van het Balinese leven en de balans tussen mens en natuur.
Bali is een plek waar alles met elkaar samenhangt – ook als dat ongemakkelijk is. Dat is misschien wel het andere Bali.
